قومس يکي از ايالت­هاي ايران بود که از قرن سوم هجري تا حمله هلاکو بخشي از فعاليت اسماعيليان در آن­جا متمرکز بود. با توجه به موقعيت جغرافيايي اين منطقه و وجود قلعه گردکوه در دامغان، و انشعاب راه­هاي مختلف به آن، تسلط بر آن نزد اسماعيليان اهميت فراواني داشت؛ به طوري که از ديدگاه حسن صباح و جانشينانش، اين ايالت از ارزش خاصي برخوردار بود.
بر طبق نوشتةيكي از مستشرقان ايالت قومس همان ولايتي است كه در كتاب ايزيد و خاراكي به نام قومسينه اشاره شده و در مسطورات بطلميوس نيز بخشي از ايالت بزرگ پارت به نام كوميس ثبت شده است. اين ايالت در گذشته شامل نواحي سمنان، دامغان، شاهرودو و لايت جندق و بيابانك بوده و برخي از جغرافيا نويسان عرب شهر خوار ( گرمسار ) را نيز جزو ايالت قومس به شمار آورده اند. اكثر مورخان بناي شهر سمنان را به طهمورث ديو بند و بناي شهر دامغان را به هوشنگ نبيره كيومرث از پادشاهان پيشدادي نسبت داده اند و اين نواحي محل حكمراني پيشداديان و كيانيان بوده كه يكي از سه شاخه آريايي نژاد مستقر در ايران به شمار مي آيد. ضمناٌ شهر دامغان در 240 سال قبل از ميلاد پايتخت اشكانيان بوده و تا قرن اول ميلادي مركز ايالت بزرگ قومس بوده است. زبان سمناني به علت ويژگي خود مورد توجه دانشمندان و ايران شناسان قرار گرفته است و اين زبان را مي توان نزديك به زبان پهلوي دانست كه طي دوران هاي مختلف دست نخورده باقي مانده است و به گويش هاي سنگسري، شهميرزادي، سرخه اي و لاسجردي تقسيم شده است. زبان شهر هاي شاهرود، دامغان، گرمسار علاوه بر آشنايي با زبان  فارسي  به زبان هاي  محلي تركي  و عربي  و تاتي  تكلم مي نمايند. يك وقتي پل ارتباطي سه ايالت معروف خراسان، ري واسترآباد بود. هميشه هم حكومت‌هاي مركزي به آن چشم داشتند. آن وقت‌ها در مسير جادة اصلي ابريشم بود، الان هم در مسير زوار امام رضا(ع).

اشكانيان ايران را به هجده ايالت تقسيم كرده بودند و يكي از آن‌ها ايالت قومس بود. قومس قسمتي از سمنان و دامغان بود كه در كتاب‌هاي قديمي و سفرنامه‌ها اسمش زياد آمده. در كتاب‌هاي تاريخي، بناي شهر سمنان را به تهمورث پادشاه پيشدادي نسبت مي‌دهند. نژاد مردمش آريايي است و زبانشان سمناني.

وجه تسميه سمنان
 بعضي از اهالي سمنان عقيده دارند كه نام قديم سمنان، سيم لام بوده و آن را دو نفر از فرزندان نوح پيغمبر به نام‌هاي سيم النبي (سام النبي) و لام النبي ساخته‌اند. بعدها سيم لام به سمنان تبديل شده. مقبرة سام و لام در كوه‌هاي شمال شرقي شهر سمنان در محلي به نام «پيغمبران» است.

 بعضي هم مي‌گويند نام قديم سمنان در زبان محلي «سه‌مه‌نان» بوده و منظور محلي‌ها اين بوده كه محصولات كشاورزي اين منطقه، نان و آذوقه اهالي را بيشتر از سه ماه تأمين نمي‌كند.

 سمنان هم مثل دامغان، يك برج به نام برج چهل دختر دارد. مردم سمنان معتقدند اين برج را چهل دختر كه تارك دنيا شده بودند، با گل و خشت ساخته‌اند.

 يكي از ييلاق‌هاي اطراف شهر سمنان، شهميرزاد است كه با باغ‌هاي زيبا و آهوان كوهستانِ اطرافش به شهرهاي كويري پايين دست فخر مي‌فروشد.

 اگر مي‌خواهي تنوع طبيعي كم‌نظيري را ببيني، مي‌تواني از سمنان به شهميرزاد، از آن‌جا به فولادمحله و پس از آن به كياسر بروي و راهت را به سمت ساري و نهايتا خزرآباد ادامه بدهي. اين راه را مي‌تواني در يك روز طي كني. كوير، كوهستان، جنگل و دريا همة چيزهايي هستند كه در يك روز خواهي ديد.